Moord onder water (1954) tegenover Live and Let Die (1973)
Dit artikel is het tweede deel in een serie waarin we elk James Bond-boek van Ian Fleming vergelijken met de bijbehorende filmadaptatie. We onderzoeken hoe de verhalen verschillen, welke keuzes filmmakers maakten en welke versie het verhaal het beste tot zijn recht laat komen. In dit deel staat Live and Let Die centraal, in Nederland uitgebracht als Moord onder water. Het tweede James Bond-boek van Ian Fleming (1954) en de film waarmee Roger Moore in 1973 zijn debuut maakte als James Bond.
Na de persoonlijke strijd tussen Bond en Le Chiffre in Casino Royale kiest Fleming voor een heel ander avontuur. Live and Let Die combineert spionage met georganiseerde misdaad, voodoo, verborgen schatten en gevaarlijke dieren. Het boek toont een hardere kant van Bond, maar is ook sterk verbonden met de tijd waarin het geschreven werd. Vooral de manier waarop Fleming zwarte personages beschrijft, maakt het boek vandaag de dag controversieel.
De film neemt slechts de basis van het verhaal over. Personages, locaties en motieven worden aangepast aan de jaren zeventig. Een piratenschat maakt plaats voor een heroïne-imperium, Jamaica wordt San Monique en de mysterieuze Mr. Big krijgt een nieuwe identiteit. De vraag is daarom: welke versie vertelt het sterkste verhaal? En welke versie heeft de tand des tijds het beste doorstaan?
Het boek Live and Let Die: Bond in een koloniale wereld
Net als in Casino Royale begint Ian Fleming zonder uitgebreide introductie. Op pagina negen wordt voor het eerst de naam Mr. Big genoemd. De lezer weet op dat moment nog niet wie hij is of welke rol hij speelt. Fleming kiest opnieuw voor een mysterieuze introductie van zijn tegenstander.
Dat past bij de manier waarop Fleming zijn vroege Bond-boeken opbouwt. Hij geeft de lezer niet eerst alle achtergrondinformatie, maar laat personages en organisaties langzaam duidelijk worden. Voor een hedendaagse lezer kan dat soms rommelig overkomen.
In dit tweede Bond-boek bouwt Fleming voort op eerdere gebeurtenissen. Felix Leiter keert terug en meerdere keren wordt verwezen naar de gebeurtenissen rond Vesper Lynd en “Casino Royale”. De littekens van Bonds vorige missie zijn nog zichtbaar, ook al richt het verhaal zich al snel op een nieuwe tegenstander.
Opvallend is ook hoe anders de wereld van een geheim agent in de jaren vijftig is. Bond maakt zich zorgen dat zijn signalement terechtkomt in het kaartsysteem van een buitenlandse mogendheid. Ieder stukje informatie dat zijn identiteit kan onthullen, ziet hij als een gevaar voor zijn leven en zijn waarde als geheim agent.
Wat in de jaren vijftig een reële angst voor een spion was, is tegenwoordig bijna omgekeerd. Het verzamelen van persoonlijke gegevens is een volstrekt normaal onderdeel van de moderne samenleving geworden.
Een langzaam begin, daarna meer spanning
Hoewel Fleming opnieuw een intrigerende tegenstander introduceert, komt het verhaal langzaam op gang. Pas wanneer Bond gevangen is door Mr. Big ontstaat er meer spanning.
Big is in het boek een machtige crimineel met connecties met de Sovjet-Unie. Hij heeft een operatie opgezet rond een verborgen schat van de piraat Henry Morgan. Via een worm- en aaskwekerij worden waardevolle munten die op de zeebodem liggen het land uitgesmokkeld.
Het avontuurlijke karakter van dit verhaal past goed bij de jaren vijftig. De combinatie van spionage, piratenlegendes en exotische locaties sluit aan bij de klassieke avonturenromans uit die periode.
Toch voelt de manier waarop de schat wordt geïntroduceerd achteraf wat gemakzuchtig. De ontdekking van de verborgen route naar de schat wordt in korte tijd uitgelegd, terwijl het verhaal rond de schat zelf weinig ruimte krijgt om echt tot leven te komen.
De sterkste momenten van het boek liggen dan ook niet bij de schat, maar bij de confrontatie tussen Bond en zijn tegenstander.
Mr. Big: meer dan een gewone schurk
Een interessant verschil met veel latere Bond-schurken is dat Mr. Big niet alleen als een crimineel wordt neergezet. Fleming geeft hem een bijna bovennatuurlijke uitstraling. Door zijn verbinding met voodoo wordt hij gezien als een soort wederopstanding van Baron Samedi, de figuur uit de Haïtiaanse traditie die verbonden is met de dood.
Fleming gebruikt dit om de angst rond Mr. Big te vergroten. Hij is niet alleen iemand die geld en macht nastreeft, maar bijna een personificatie van de dood zelf. Zijn uiterlijk, zijn reputatie en de angst die hij oproept maken hem tot een tegenstander die groter lijkt dan een gewone misdadiger.
De aanval op Felix Leiter
Een van de meest memorabele scènes uit het boek is de aanval op Felix Leiter.
Nadat Bond en Leiter eerder door Mr. Big zijn gewaarschuwd, gaat Leiter zelfstandig verder met het onderzoek. Dat loopt desastreus af. Hij wordt zwaar verminkt teruggevonden: een arm en een deel van zijn linkerbeen ontbreken, waarschijnlijk door een aanval van een haai. Fleming gebruikt hiermee de natuur als extra vijand.
Deze scène werd later een inspiratiebron voor de film “Licence to Kill” (1989), waarin Felix Leiter eveneens slachtoffer wordt van een haaienaanval. Daarmee is een van de donkerste elementen uit “Live and Let Die” uiteindelijk belangrijker geworden in een andere Bond-film dan in de oorspronkelijke verfilming uit 1973.
Bevat Live and Let Die racistische elementen?
Het meest besproken aspect van het boek “Live and Let Die” is tegenwoordig de manier waarop Fleming zwarte personages beschrijft. Het boek bevat veelvuldig racistische taal en beschrijvingen die sterk beïnvloed zijn door het koloniale denken van de jaren vijftig. Zwarte personages worden regelmatig niet als individu beschreven, maar eerst vanuit hun afkomst of uiterlijk. Daarbij gebruikt Fleming vergelijkingen en omschrijvingen die tegenwoordig duidelijk als racistisch en ontmenselijkend worden ervaren.
De vraag of “Live and Let Die” een racistisch boek is, kan daarom niet worden ontweken. Het antwoord is dat het boek inderdaad racistische elementen bevat. Niet alleen vanwege bepaalde woorden, maar ook vanwege de manier waarop Fleming naar de wereld om hem heen kijkt.
Tegelijkertijd is het beeld niet volledig zwart-wit. Fleming beschrijft Mr. Big namelijk ook als intelligent, berekenend en machtig. Ook beschrijft Fleming dat Bond zich aangetrokken voelt tot zwarte vrouwen. Dat maakt het beeld complexer, maar neemt de problematische passages niet weg.
De film Live and Let Die: Roger Moore geeft Bond een nieuw gezicht
De film “Live and Let Die” uit 1973 kiest vanaf het begin voor een andere aanpak dan het boek. Waar Fleming zijn verhaal rustig opbouwt rond Mr. Big en de verborgen schat van Henry Morgan, opent de film met drie moorden die volledig nieuw zijn.
De eerste scène speelt zich af tijdens een vergadering van de Verenigde Naties in New York. Een Britse agent wordt op mysterieuze wijze vermoord. Daarna volgt een begrafenisstoet in New Orleans, waar een man wordt vermoord en in zijn eigen kist terechtkomt. De derde openingsscène speelt zich af op San Monique, waar een man tijdens een voodooritueel wordt gedood.
Geen van deze scènes komt voor in het boek. De filmmakers kiezen daarmee direct voor een filmische introductie waarin misdaad, voodoo en mysterie centraal staan.
Pas daarna verschijnt James Bond in beeld. Roger Moore debuteert als 007 terwijl hij wakker wordt naast een vrouw. Al snel krijgt hij van M de opdracht om de moorden op de drie vermoorde agenten te onderzoeken. Vanaf dat moment begint het verhaal elementen uit Flemings roman te gebruiken.
Van Mr. Big naar Dr. Kananga
De film blijft echter wezenlijk verschillen van het boek. Niet alleen qua plot, ook de tegenstander van Bond ondergaat een verandering. In het boek is Mr. Big een crimineel met banden met de Sovjet-Unie en een operatie rond een verborgen piratenschat. In de film wordt hij de criminele identiteit van Dr. Kananga, de leider van het fictieve eiland San Monique, die daarmee zijn werkelijke plannen verborgen denkt te kunnen houden.
Hij wil namelijk gratis heroïne verspreiden in Amerika om concurrenten uit te schakelen en uiteindelijk de markt volledig te beheersen. Het idee sluit aan bij de zorgen uit die periode over drugscriminaliteit en georganiseerde misdaad.
Tegelijkertijd voelt dit plot anno 2026 minder vernieuwend. Het concept van een machtige drugsbaron die de wereld wil beïnvloeden is inmiddels een bekend verhaal geworden. De inzet voelt daardoor kleiner dan bij veel latere Bond-schurken.
Solitaire: van mystiek naar romantische Bond-girl
Ook Solitaire krijgt in de film een andere rol. In het boek is zij een sterke vrouw die ontsnapt van Mr. Big. Ze beschikt volgens de omgeving over bijzondere gaven en wordt door Bond gezien als onderdeel van de bijna bovennatuurlijke wereld rond Mr. Big.
De film vertaalt dit naar een tarotkaartlezeres. Solitaire voorspelt de toekomst via kaarten en gelooft dat haar gave verdwijnt wanneer ze een seksuele relatie aangaat. Daardoor wordt haar rol meer die van een klassieke Bond-girl. Haar mystieke achtergrond blijft behouden, maar de film gebruikt haar vooral om de romantische kant van Roger Moores Bond te versterken.
Nieuwe personages
Een aantal personages uit het boek spelen dus ook een rol in de film. Maar er zijn ook nieuwe personages. Rosie Carver, een CIA-agent die Bond helpt maar uiteindelijk niet betrouwbaar blijkt, bestaat niet in het boek. En Baron Samedi is in de film geen mythe, maar een zelfstandig personage.
Wie wel ook voorkomt in het boek is Quarrel. In het boek helpt hij Bond op Jamaica bij zijn onderzoek naar het eiland van Mr. Big. In de film is hij de kapitein die Bond ondersteunt bij zijn missie op San Monique. Strangways, waar Bond in het boek ook mee samenwerkt, ontbreekt echter weer.
De humor van Roger Moore
Met “Live and Let Die” begint een nieuwe fase in de Bond-serie. Sean Connery speelde Bond als een harde, soms meedogenloze geheim agent. Roger Moore kiest vanaf zijn debuut voor meer charme, ironie en humor. In de film neemt Bond zichzelf duidelijk minder serieus dan in het boek.
De achtervolging met de dubbeldekkerbus, de speedbootachtervolging en de ontsnapping uit de krokodillenboerderij zijn typische voorbeelden van de Roger Moore-stijl: groter, lichter en vaak met een knipoog. Dat maakt de film toegankelijker, maar zorgt er ook voor dat sommige scènes tegenwoordig gedateerd overkomen. Vooral als het acteerwerk de wenkbrauwen doet fronzen. De combinatie van voodoo, stereotypen en overdreven actiescènes laat sterk zien dat de film een product van de jaren zeventig is.
Boek versus film: welke versie wint?
Het boek en de film van “Live and Let Die” hebben allebei sterke en zwakke punten.
Ian Fleming levert met Live and Let een hard en soms somber verhaal. Bond wordt geconfronteerd met lichamelijk gevaar, angst en de mogelijkheid van de dood. Vooral de onderwaterreis naar het eiland en de confrontatie met de haaien en barracuda’s zorgen voor spanning. Scenes die in de film volledig ontbreken. Ook Mr. Big is in het boek interessanter dan zijn filmversie.
Tegelijkertijd is het boek moeilijk los te zien van de koloniale denkbeelden van de jaren vijftig. De raciale beschrijvingen maken het verhaal voor moderne lezers ongemakkelijk en vragen om kritische context.
De film slaagt erin om het verhaal toegankelijker te maken. Door de piratenschat te vervangen met een heroïne-imperium en door Roger Moore een lichtere Bond te laten spelen, ontstaat een avontuur dat beter aansluit bij 1973.
Maar ook de film heeft de tand des tijds niet volledig doorstaan. Het drugsplot voelt anno 2026 minder origineel, de voodoo-elementen zijn sterk verbonden met de beeldvorming van de jaren zeventig en sommige humor werkt tegenwoordig minder goed.
Beide versies laten vooral zien hoe sterk James Bond verbonden is met de periode waarin hij wordt geschreven of verfilmd.
Tijd voor een nieuwe verfilming?
Juist daarom blijft “Live and Let Die” een interessante kandidaat voor een nieuwe interpretatie. Een moderne versie zou niet simpelweg een remake van de Roger Moore-film moeten worden. Veel elementen zijn inmiddels al gebruikt in andere Bond-films. Zo werd de haaienaanval op Felix Leiter later een belangrijk onderdeel van “Licence to Kill”.
De uitdaging zou zijn om opnieuw te ontdekken waarom Mr. Big zo’n intrigerende tegenstander is. Niet vanwege een verborgen schat of bovennatuurlijke krachten, maar vanwege de macht, intelligentie en angst die hij weet op te roepen.
Daarbij zou een moderne versie afstand moeten nemen van zowel de raciale stereotypen uit het boek als de clichés uit de film. Voodoo zou bijvoorbeeld niet langer alleen als exotische dreiging moeten worden gebruikt, maar als onderdeel van de cultuur en geschiedenis van de omgeving waarin het verhaal zich afspeelt.
Duik helemaal in de wereld van “Live and Let Die” met deze Spotify-playlist. Van de spanning van de achtervolgingen tot de mysterieuze sfeer van Jamaica en San Monique – deze nummers brengen het verhaal tot leven.
Foto’s:
Indebanvan.nl
https://unsplash.com/photos/people-walking-on-pathway-between-buildings-oSw6nnVa6bE
https://unsplash.com/photos/abstract-swirls-of-smoke-against-a-dark-background-2I-k5FuJo0s
https://unsplash.com/photos/man-in-black-hat-walking-on-sidewalk-during-night-time-pozX3oDOD1g
Je moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.