Open huwelijk onder druk: wie bepaalt de grenzen van het minderheidskabinet?
Laatst bijgewerkt op 12 november 2026, 18:02
De toekomst van het minderheidskabinet D66, VVD en CDA staat onder druk. VVD-leider Dilan Yeşilgöz wil dat haar coalitiepartners een akkoord met oppositiepartijen PRO en Volt over het Belastingplan 2027 intrekken. Als D66 en CDA daaraan vasthouden, twijfelt ze volgens NOS openlijk of de VVD nog verder wil met de coalitie.
Inmiddels heeft VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans aangekondigd dat zijn partij tegen het volledige Belastingplan stemt als de voorgestelde wijzigingen worden aangenomen. Daar is een nieuwe tegenstelling bij gekomen: het kabinet ontraadt de wijzigingen en JA21, BBB en SGP dreigen hun steun aan de nieuwe box 3-wet in te trekken.
Het raakt niet alleen aan de afspraken waarop de samenwerking tussen de drie coalitiepartijen is gebaseerd, maar ook aan de verhouding tussen de coalitiefracties en het kabinet. Hoeveel ruimte hebben partijen binnen een minderheidskabinet om zelfstandig afspraken te maken met de oppositie? En waar liggen de grenzen van het zogenoemde ‘open huwelijk’?
Een minderheidskabinet zoekt steun buiten de coalitie
Een minderheidskabinet heeft geen vaste meerderheid in de Tweede Kamer. Voor ieder wetsvoorstel of politiek plan moet het kabinet daarom bekijken welke partijen bereid zijn steun te geven. Soms lukt dat met de ene oppositiepartij, soms met een andere.
NH Nieuws beschreef eerder de spelregels van die samenwerking: de coalitiepartijen mogen verschillend stemmen, maar moeten elkaar niet verrassen. Bovendien blijven de afspraken uit het coalitieakkoord gelden. De drie coalitiepartijen hebben afgesproken dat ze bij afzonderlijke plannen verschillend mogen stemmen. Die ruimte om bij afzonderlijke voorstellen verschillend te stemmen, wordt ook wel het ‘open huwelijk’ genoemd.
D66-fractievoorzitter Jan Paternotte wijst erop dat samenwerken niet betekent dat de drie partijen het altijd met elkaar eens moeten zijn. Dat de coalitiepartijen bij een afzonderlijk voorstel verschillend stemmen, hoeft volgens hem dus niet meteen een kabinetscrisis te betekenen, meldde de NOS.
Die afspraak geeft de partijen ruimte om per onderwerp steun te zoeken. Maar juist over de grenzen van die ruimte is nu een conflict ontstaan: de VVD vindt dat D66 en CDA met hun afspraken over de vermogensbelasting te ver zijn gegaan.
Waarom de VVD zich verzet
D66 en CDA hebben met PRO en Volt een compromis gesloten over de belasting op vermogen. De oorspronkelijke plannen gingen uit van een extra belastingopbrengst van ongeveer 1,5 miljard euro. In de nieuwe afspraak komt dat bedrag uit op ongeveer 1 miljard euro. De opbrengst moet worden gebruikt om de belasting op arbeid te verlagen.
De VVD zegt tegen NOS zich overvallen te voelen door het uiteindelijke akkoord. Volgens Yeşilgöz wist haar partij wel dat D66 en CDA met PRO en Volt onderhandelden. De VVD had naar eigen zeggen herhaaldelijk gevraagd naar de voortgang, maar hoorde pas een kwartier voor de persconferentie van PRO-leider Jesse Klaver dat er daadwerkelijk een akkoord lag.
D66 en CDA weerspreken dat beeld. Zij zeggen de VVD gedurende de onderhandelingen op de hoogte te hebben gehouden. Volgens hen heeft de VVD bovendien zelf geweigerd om aan de onderhandelingen deel te nemen.
In strijd met het coalitieakkoord?
Voor de VVD is het probleem bovendien dat de uitkomst volgens Yeşilgöz in strijd is met het coalitieakkoord. Zij stelt dat D66 en CDA niet zomaar met oppositiepartijen afspraken kunnen maken die haaks staan op wat de drie coalitiepartijen eerder met elkaar hebben afgesproken.
D66 en CDA betwisten dat zij de afspraken hebben geschonden. Ze houden vast aan het compromis en willen niet opnieuw onderhandelen.
Tijdens het debat in de Tweede Kamer op donderdag 12 november heeft de VVD haar opstelling verder aangescherpt. Fractievoorzitter Ruben Brekelmans maakte bekend dat zijn partij tegen het volledige Belastingplan 2027 zal stemmen als de wijzigingen van D66, CDA, PRO en Volt worden aangenomen.
D66 en CDA houden vast aan de deal
D66 en CDA zijn niet van plan het akkoord met PRO en Volt in te trekken. D66-fractievoorzitter Paternotte benadrukte tijdens het debat dat zijn partij nog steeds met de VVD wil samenwerken. Hij zei de wens van Yeşilgöz om de samenwerking te herzien te begrijpen en gaf aan daarover met de coalitiepartners in gesprek te willen.
Paternotte verdedigde de deal als een manier om een meerderheid voor het Belastingplan te vinden. Volgens hem hebben de coalitiepartijen zich allemaal ingezet om meerderheden te halen. Hij zei bovendien dat D66 nog steeds hoopt dat de VVD constructief blijft meewerken. CDA-leider Bontenbal sprak eveneens uit dat hij het kabinet graag de volledige termijn wil laten uitzitten.
Het kabinet ontraadt het akkoord
Op donderdagmiddag 12 november kwam daar een nieuwe ontwikkeling bij. Het kabinet ontraadt de wijzigingen die PRO, Volt, D66 en CDA in het Belastingplan willen aanbrengen. In een brief aan de Tweede Kamer schrijft het kabinet dat de financiële onderbouwing volgens de regering onvoldoende is uitgewerkt. Een deel van de dekking ontbreekt nog, waardoor een financieel tekort kan ontstaan. Ook waarschuwt het kabinet dat het extra belastingtarief in box 3 het belastingstelsel complexer maakt.
De tegenstelling is opvallend, omdat D66 en CDA zelf deel uitmaken van het kabinet. Hun fracties hebben het compromis met PRO en Volt gesloten, maar de regering ontraadt de voorstellen vervolgens als geheel. Volgens de NOS onderschrijven zowel VVD-minister van Financiën Eelco Heinen als D66-staatssecretaris van Financiën Eerenberg het negatieve advies.
Het kabinet heeft geen veto over de voorstellen. De Tweede Kamer kan het negatieve advies naast zich neerleggen en alsnog voor de wijzigingen stemmen. De fracties van D66 en CDA moeten dus bepalen of ze hun akkoord met PRO en Volt ondanks het kabinetsadvies blijven steunen.
De politieke gevolgen reiken inmiddels verder dan het Belastingplan 2027. JA21, BBB en SGP dreigen hun steun aan het afzonderlijke wetsvoorstel voor een nieuw box 3-stelsel in te trekken als het voorstel van PRO en Volt wordt aangenomen. Daarmee komt ook de hervorming van de belasting op vermogen onder druk te staan. De mogelijke gevolgen voor de invoering van het nieuwe box 3-stelsel komen in een volgend artikel aan bod.
Eerdmans begrijpt de positie van de VVD
Ook JA21-leider Joost Eerdmans heeft kritiek op de gang van zaken. Eerder noemde hij de deal een bom onder het kabinet en zei hij zich niet te kunnen voorstellen dat de VVD hiermee akkoord zou gaan.
Voorafgaand aan het debat op donderdag zei Eerdmans dat hij begrijpt dat de VVD zich achter haar rug gepakt voelt. Volgens hem is dit geen manier om samen te werken en is er een grens overschreden. Hij noemde de situatie een treurige dag voor de politiek en vroeg zich af of er aan het einde van de dag nog een kabinet zou zijn.
De kritiek van Eerdmans onderstreept dat ook buiten de coalitie vraagtekens worden gezet bij de manier waarop de afspraken tot stand zijn gekomen. Zijn partij speelt bovendien een belangrijke rol bij de steun voor de nieuwe box 3-wet.
De meerderheid is nog niet zeker
Ook de steun van oppositiepartijen is nog niet gegarandeerd. ChristenUnie en 50PLUS hebben bezwaren tegen de financiering van de afspraken. Van de beoogde lastenverlichting van 1 miljard euro voor werkenden is voor een deel nog geen concrete dekking gevonden. Mogelijk komen die kosten alsnog bij bedrijven terecht.
Dat maakt de uitkomst van de stemmingen onzeker. Bovendien moeten de voorgestelde wijzigingen en het volledige Belastingplan afzonderlijk worden beoordeeld. Een meerderheid voor de aanpassingen betekent niet automatisch dat het hele belastingplan ook wordt aangenomen. De VVD heeft inmiddels wel aangekondigd in dat geval tegen het volledige plan te stemmen.
Waar liggen de grenzen van het open huwelijk?
Het open huwelijk biedt coalitiepartijen ruimte om per onderwerp steun te zoeken en verschillende meerderheden te vormen. Dat is bij een minderheidskabinet geen uitzondering, maar een noodzakelijke manier om voorstellen door het parlement te krijgen.
Die ruimte is echter niet onbeperkt. De partijen hebben afgesproken elkaar niet te verrassen en het coalitieakkoord blijft het uitgangspunt voor hun samenwerking. Juist over de vraag of D66 en CDA met hun akkoord met PRO en Volt die afspraken hebben geschonden, staan de partijen nu tegenover elkaar.
Het conflict raakt inmiddels ook aan de nieuwe box 3-wet. De dreiging van JA21, BBB en SGP laat zien dat de gevolgen verder kunnen reiken dan het Belastingplan 2027. Een akkoord over de belasting op arbeid en vermogen kan zo een veel groter wetgevingstraject blokkeren.
Het conflict laat zien hoe kwetsbaar de samenwerking binnen het minderheidskabinet is. D66 en CDA zoeken meerderheden buiten de coalitie, maar met de afspraken die zij met PRO en Volt maken, zetten ze de verhouding met de VVD verder onder druk. En nu dreigt ook de steun voor de nieuwe box 3-wet weg te vallen. Daarmee wordt duidelijk dat de ruimte van het open huwelijk grenzen heeft. De vraag is niet alleen of de voorstellen een meerderheid halen, maar ook of de coalitie daarna nog voldoende vertrouwen heeft om samen verder te gaan.
